| 5. La rekta metodo en LOI kaj en la ILo-instruado al instruistoj |
| 5.1 Lingvo kiel perilo aü instruayo |
| Al "la perilo M" kiel unu el la ses klerigdimensioj (vd. lecionon 1) apartenas kaj la materiaj kaj la informecaj iloj utiligataj lernigcele en instrusituacio. Informeca ilo estas unuavice la instrulingvo. En interkultura klerigejo (ekz. en dulingva lernejo aü dum studadsesio de AIS en San Marino aü en filio äia alilande) estas supozate, ke la lernantoj regas almenaü du lingvojn pli-malpli bone, tiel ke ambaü estas uzeblaj kiel instrulingvoj. Same kiel la maniero B instrui ekzemple (L =) arkitekturhistorion povas resti neqanäita, se oni anstataüas la diaprojekciilon per skribprojekciilo, äi ankaü ne esence qanäiäas, se oni anstataüas la germanan instrulingvon per ILo. La qanäo koncernas ambaükaze nur la perilon M. |
| Tio ne signifas, ke en öiuj aliaj klerigdimensioj la qanäo tute ne influus la evoluon de la instrusituacio. Diaprojekciilo kutime uzas malpli fortan lumfonton, do devigas al mallumigo de la salono, do al qanäo de la lernmedio S, kio en lernejoj tendencas pligrandigi la emon de la lernantoj P, perturbi la instrusituacion. Analoge la qanäo de la instrulingvo povas qanäi la komprenkapablon, sed ankaü la atentemon de la lernantoj. |
| La kromefiko al la aliaj dimensioj de la instrusituacio estas evidente aparte granda, se la instruayo L koincidas kun la perilo M - en niaj ekzemploj: se ne estas instruata arkitekturhistorio sed (ekzemple al studentoj de klerigkibernetiko) la teknologio de disponeblaj materiaj instruiloj aü (ekzemple al estontaj LOI-instruistoj) la strukturo, la morfemaro kaj elementa semantemaro de ILo. (Semantemoj estas enhavvorteroj, kiujn morfemoj, t.e. strukturvorteroj, kunligas laü sintaksaj reguloj al korektaj vortoj, frazpartoj aü frazoj.) Sed eö se dum studadsesio de AIS okazas kurso pri arkitekturhistorio en ILo, la senco (L, Z) de tiu instrusituacio ne nur entendiäas en la sferon de arkitekturhistorio mem, sed estas celata ankaü la disvastigo de äia internacilingva fakterminaro inter la studentoj. La instrulingvo do rolas kiel krominstruayo. |
| Ankaü en la lernejo kaze de instrusituacio pri nelingva instruayo L (ekz. kemio) preskaü öiam ekzistas krome lingvaj instruayeroj, nome faklingvaj kompletigoj de la (ekz. germana) instrulingvo (ekzemple fakvortoj kiel "Molekül" [molekulo] aü "Edelgas" [nobla gaso]). Kio la lernanto lernu, estas do parte pliampleksigo de la instrulingvo per faklingva semantemaro, öar oni supozas, ke li ne komplete regas la instrulingvon. |
| La limo inter faklingvo kaj öiutaga lingvo (komunlingvo) estas malpreciza. Precipe en la elementa lernejo la plialtigo de la kompetenteco ankaü en la "denaska" komunlingvo estas instrucelo; tio signifas: la instrulingvo fariäas en la elementa lernejo en kelkaj instrusituacioj la instruayo L, en öiuj aliaj instrusituacioj äi estas almenaü kiel krominstruayo enprenata en L. |
| En la lingvoinstruado eblas la ekstrema kazo, ke neniu de la enhavoj, pri kiuj la instruisto parolas, apartenas al la instruayo L, sed öiuj nur al la instrumaniero B, öar iliaj vortumadoj nur rolas kiel enkondukaj aü ekzercaj ekzemploj por novaj instrulingvaj instruayeroj. Nur kiam dum la lingvoinstruado estas parolata pri la plustudenda instrulingvo mem, la priparolataj enhavoj apartenas al L. - Kie la lernantoj normale parolas dialekton disan de la instrulingvo aü, estante infanoj de eksterlandanoj, nur malperfekte regas la instrulingvon, öi ties aparteneco al la elementlerneja instruayo L (kaj ne nur al M) estas evidenta. |
5.2 La rekta metodo |
| De la kromsenco de faka instruado, ankaü perfektigi la kompetentecon en la instrulingvo, kondukas penspaqo nur malgranda al la t. n. "rekta metodo" de la fremdlingvoinstruado. Äi supozas, ke la komenca kompetenteco pri la instrulingvo estas nulo, kaj ke la instrulingvo konstituas la kompletan instruayon L. Per la nomo "rekta metodo" por la pritraktenda vojo instrui fremdlingvon L, estas celite esprimi, ke neniu instruayero de la lernenda lingvo L estas klarigata pere de alia, jam regata lingvo. Tio principe eblas, öar ja ankaü la infano lernas de siaj gepatroj sian unuan, "denaskan" lingvon sen klarigoj per alia lingvo. La "rekta metodo" tial estas ankaü nomita "patrina metodo" aü "naturmetodo". Äi estis evoluata kaj la unuan fojon aplikata 1920 en Hermannstadt/Sibiu (RO) de Andreo Cseh (tial ankaü la nomo "Cseh-metodo") por instrui ILon samtempe al tieaj germanlingvanoj, rumanlingvanoj kaj hungarlingvanoj. |
| Tiu öi metodo nuntempe estas "moderna", sed oni ne senpripense äin akceptu. La fakto, ke öiu lernis jam antaü eniri la lernejon laü la rekta metodo sian unuan lingvon, pruvas nur, ke lingvojn eblas lerni tiel. Tio tamen ne ekskludas, ke oni lernas eble la duan lingvon alie pli efike - nome "malrekte", t.e. aplikante la unuan lingvon kiel instrulingvon por la dua. Kion oni povas esperi de la du vojoj komparante ilin, tion oni povas klarigi al si mem surbaze de la informacipsikologia organigramo (bildo 4.5). |
| Infano dekokmonata vidas ekzemple (A =) paseron kaj montras äin al sia patrino, kiu dum la nundaüro de la infano (mezume en tiu aäo nur jam 1 - 2 sekundoj) aüdigas la vorton (B =) "birdo". Povas laü malalta probablo (eble ö. 3%) esti, ke okazas jam temposinsekva asociado AB, se ne, tiam eble je la venanta aü postvenanta ripeto de la sama lernokazo. Post okazinta ekesto de la asocio la infano, denove vidinte A, atendas de la patrino la parolsignon B (kaj eventuale mem provas äin prononci, tiel provokante laüdon aü imitindan pli bonan prononcmanieron). Iom malpli probable la infano, aüdinte de la patrino la vorton B (post "kie estas la ...?" en instige demanda intonacio), seröas en la öirkaüayo paseron kaj montras äin. Memoro kaj akomodilo de la infano disponas pri la elementoj "aspekto de pasero" kaj "prononcita vorto BIRDO", kaj la konsciiäo de unu estas stimulo al la memoro, konsciigi la alian. Pli malfrue la infano ankaü aüdas la vorton "birdo", dum kiam äi vidas (B* =) merlon, (B** =) pigon ktp. Pro tio, ke la patrino reagas per la sama vorto kaj öiam atendas la saman reagon, la akomodilo de la infano komencas kunigi la elementojn B, B*, B**, ... al klaso, atentante pli kaj pli nur la komunajn trajtojn. Äi tial plej probable ne tuj diros "birdo", kiam äi vidas grandan cignon aü grandegan struton, sed eble ja, vidante moviäantan erinacon. Sed tion la patrino mallaüdas kaj prononcas la novan vorton "erinaco". Tio ebligas kaj novan temposinsekvan asociadon en la memoro, kaj pliprecizigon de la amplekso kaj enhavo de la nocio "birdo", do: de repertuarero antaüvidenda de la akomodilo. Falos en öi tiun klason vidotaj paseroj, merloj, pigoj, pegoj ktp. - kaj sidantaj, kaj saltetantaj, kaj flugantaj, same kiel bildoj, eö skizoj de ili: atentindas ja nur la komunaj trajtoj. |
| Lernante poste, ekzemple
en la oka vivjaro ekz. la germanan lingvon laü la malrekta
metodo, la infano aüdas aü legas dum sia nundaüro (kiu en
tiu aäo ampleksas mezume jam ö. 4 - 5 sekundojn), ke (C =) "Vogel"
estas la germana vorto por "birdo", kio kun aäkonforma probablo
(ö. 8% - depende de la prezentadformo kaj intereso) estas tuj lernata
kiel tempsinsekva asociado, sed plej probable maljam post pluraj ripetoj.
Post mezume pli da okazoj la memoro de la infano asociadas ankaü inverse
al "birdo" la vorttradukon "Vogel".
Se la infanoj de paralela klaso lernas la Germanan laü la rekta metodo, la instruisto perceptigas paseron aü bildon de pasero kaj la parolatan vorton "Vogel". La akomodilo de la infanoj ekkonas la optikan perceptayon kiel elementon de jam por la unua lingvo starigita klaso, nome de la klaso de birdoj, kaj aperceptigas öi tiun. La ankoraü nelernitan vorton "Vogel" la akomodilo ne povas tuj aperceptigi kiel kunsignon, sed ja fonemon post fonemo, se la instruisto äin prononcas malrapide kaj precize. Pro temposinsekva asociado de la fonemoj estos iam lernata la kunsigno (signo-komplekso) "Vogel" kiel elemento de la germana vortprovizo, kaj pro la temposinsekva asociado AC ankaü la kunordigon de la signifo A al la germana vorto C kaj inverse. |
| Kiu de ambaü klasoj
da lernantoj pli rapide diros "Vogel" (C) reage al la perceptigo
de A, t.e. birdo aü bildo de birdo?
La infanoj instruitaj laü
la rekta metodo unue aperceptas A, kio estas stimulo al la memoro,
konsciigi - due - la esprimon C, kion la infano finfine - trie -prononcas
(bildo 5.1a). Ankaü la infanoj instruitaj
laü la malrekta metodo unue aperceptas A. Sed ili en la lingvokurso
neniam tempe sekvante aüdis la germanan vorton C, sed ja pli frue,
lerninte sian unuan lingvon, la vorton B; äin do la memoro - due -
rekonsciigas. Trie, pro la asociado kreita en la lingvokurso, la konscia
B revokas el la memoro ties tradukon C, kiun la infano - kvare - prononcas
(bildo 5.1b). - La behaviorisme observebla reago C al la stimulo A ambaükaze estas la sama. Sed pro la malsamaj internaj procezoj (konsciiäo AC post lernado laü la rekta metodo, konsciiäo ABC post lernado laü la malrekta metodo) la mezurebla reagtempo estas pli longa öe tiuj, kiuj lernis laü la malrekta metodo. Ili do (pro la daüra interna tradukado) malpli flue parolas kaj komprenas, alivorte: havas malpli da "komunikada kompetenteco" - almenaü komence. Öar pro sufiöe ofta konsciiäo de ABC dum la nundaüro ekestos kun sufiöe granda probablo ankaü öe ili la temposinsekva asociado AC. |
Bildo 5.1: (a) Alordigo de la signifo kaze de
la rekta metodo
Bildo 5.1: (b) Alordigo de la signifo kaze de
la malrekta metodo.
| Alia demando kun alia respondo estas: kiu de ambaü klasoj pli rapide tradukas en la Germanan (aü el äi)? Nun B estas la stimulo, la reago denove C. Kiu laü la malrekta metodo lernis, memoras pro aperceptita vorto B senpere ties tradukon C. Kiu laü la rekta metodo lernis, komprenas B kiel signon por A, kaj memoras por A la fremdlingvan vorton C; konsciiäas do sinsekve BAC anstataü nur BC. Tio estas behaviorisme observebla kiel malpli rapida tradukado - almenaü komence, öar dum sufiöe oftaj ripetoj ja okazos kun sufiöa probablo la temposinsekva asociado de C al B. |
| La kompara prijuäo de la du konkurencaj metodoj surbaze de la akiritaj kapabloj dependas de la instrucelo Z: tradukadi oni lernas (ambaüdirekten) pli bone per la malrekta metodo, komunikadi (esprimiäi kaj kompreni) pli bone per la rekta metodo. - La gramatiko estas öe la rekta metodo almenaü komence induktenda el ekzemploj anstataü lernebla kiel sistemo de vortigitaj reguloj. La kursanoj de Andreo Cseh plejgrandparte estis apenaü alkutimiäintaj al gramatikaj nocioj. Tial la malrekta metodo ne estintus preferinda, eö se Andreo Cseh estus celinta bonan tradukkapablon anstataü bonan buqan komunikadkapablon. |
Kaze de LOI ne estas
celata "komunikada kompetenteco" en ILo sed (transferon kaüzanta)
malkamuflado de lingvaj strukturoj. Al tio certe helpas klarigoj en la
jam regata unua lingvo, do instruado laü la malrekta metodo. Tamen,
antaü öiu malrekte prezentita lekcio estis kadre de la "Paderborna
Modelo" de LOI prezentita 20-minuta instruprogramo rektmetoda
per instru-aütomato ("Robbimat"),
|
| Tipa segmento de tia instruado estas la jena. La infanoj, lernintaj jam antaüe i.a. la vortojn "bildo", "birdo" kaj "floro", sidis antaü ekrano, sur kiun la instruaütomato projekcias bildon de tablo. Aüdiäas voöo: Tio estas tablo. (Pli laüte kaj precize:) TABLO. Kio estas tio? (Pluraj voöoj samtempe, kio instigas al kunripeto:) Tio estas tablo. (Sur la ekrano aperas alia bildo de tablo.) Öu tio estas tablo? (La premo de la klavo JES nun kaüzas verdan, la klavpremo NE kaüzas ruäan lumsignalon öe la unuopa respondilo, tiel, ke la najbaro ne vidas tiun eble malagrablan prijuäon. Post reago de öiuj lernantoj aü de antaüe en la instruaütomaton enmetenda procentayo de ili, la voöoj daürigas:) Jes, tio estas tablo. (Nova bildo prezentas birdon kaj la tekston |
A TABLO B BILDO C FLORO D BIRDO
| La voöo demandas:) Kio estas tio? Tio estas mmmmmm. (La infanoj premas unu el la kvar selektrespondigaj klavoj, de kiuj nur kaüzas D la verdan, la tri aliaj la ruäan lumsignalon. La voöoj respondas siavice:) Tio estas birdo. Ktp. |
| Ankaü al estontaj LOI-instruistoj eblas instrui ILon laü rekta metodo. Pro tio, ke ili jam konas multajn fremdvortojn kaj havas antaükonojn pri aliaj lingvoj, oni povas (alie ol en LOI mem) koncizigi la instruadon de la lingvostrukturo al maksimume 10 horoj per vasta apliko de la 15a regulo de la ILo-gramatiko (laü kiu fremdaj vortoj estas transprenataj post nure ortografia adapto) kaj referenco al la gramatiko kaj aliaj elementoj de supozeble konataj lingvoj. La instruado, realigenda per multaj gestoj, surtabuligoj kaj prezentadoj de objektoj, komencas ekzemple tiel: |
Mi () estas profesoro. () Vi estas studento. () Vi estas studentINo. () Vi ne estas studentino - vi estas studento. Öu vi estas profesoro? Diru JES aü NE! NE! Bone! Vi ne estas profesoro, vi estas studento. Nun, en la jaro mil naücent naüdek ses (1996), vi ESTAS (prezenco!) studento. Sed (eble) en la jaro dumil dek unu (2011) vi estOS (futuro!) profesoro. En la jaro mil naücent kvindek tri (1953) mi ne estIS (preterito!) profesoro, sed mi estis studento. En la jaro dumil dudek kvar (2024) mi (eble) ne estos plu profesoro, sed mi estos jam - kadavro! Öu nun, en la jaro 1996, mi estas profesorino - jes aü ne? Ne! Bone! Mi ne estas profesorino, mi estas profesoro.
MI estas vorto. VI estas vorto. PROFESORO estas vorto. ESTAS ankaü estas vorto. Ankaü JARO estas vorto. MI estas pronomo. Ankaü VI estas pronomo. Öu PROFESORO ankaü estas pronomo, jes aü ne? Ne! Bone! PROFESORO ne estas pronomo, sed - substantivo! Ankaü JARO estas substantivo. 1996 estas la nuna jar-O. 1953 kaj 1954 estis du jar-OJ. 2010, 2011 kaj 2012 estos tri jarOJ. JarO estas substantivo en la singularo, jarOJ estas substantivo en la pluralo. STUDENTO kaj STUDENTINO estas du (2) vortoJ, pli precize: du substantivOJ. MI kaj VI estas du pronomOJ. Öu ESTAS estas ankaü pronomo, jes aü ne? Ne! Bone! ESTAS ne estas pronomo (kaj äi ankaü ne estas substantivo!) sed ESTAS estas verbo, pli precize: verbo en la prezenco (aü: AS-tempo). ESTOS estas verbo en la futuro (aü: OS-tempo). ESTIS estas verbo en la preterito (aü: IS-tempo).
Öu PROFESOR- estas vorto? Ne, en ILo PROFESOR- ne estas vorto, sed vort-radiko. Öu en ILo STUDENT- kaj STUDENTIN- estas vortoj? Ne, STUDENT- kaj STUDENTIN- ne estas kompletaj vortoj. Öu EST- estas vorto en ILo? Ne, en ILo EST- ne estas vorto sed vortradiko. Öu en ILo -IN- estas ankaü vortradiko? Ne, en ILo -IN- ne estas vortradiko sed afikso, pli precize: sufikso. -IN- estas unu el la tridek (30) oficialaj sufiksoj de ILo. Öu -O estas sufikso en ILo? Ne, -O ne estas sufikso (kaj, kompreneble, -O ne estas vortradiko), sed -O estas gramatika finayo por substantivo. -J estas ankaü gramatika finayo - por la pluralo. -O kaj -J estas du el la dek sep (17) gramatik-A-J fin-ay-O-J de Ilo.
| Ktp. - Oni voöe reliefigu, kio öi tie estas grase presita, surtabuligu almenaü tion, kio estas MAJUSKLE presita, kaj elparolu sen reliefigo, kvazaü temus pri jam delonge kutimaj esprimoj, la (en öi tiu situacio "informaci-malriöajn", t. e. facile kompreneblajn) aliajn vortojn, por ke la lernantoj alkutimiäu al ili senintence. |
5.3 La 16 reguloj de la Ilo-gramatiko |
| En la unua skizo de sia planlingvo Zamenhof (1887) vortigis äiajn bazajn gramatikajn strukturelementojn per 16 reguloj, kiujn oni povas telegramstile tiom koncizigi, ke la tuta elementa ILo-gramatiko trovas lokon sur la dorsa flanko de vizitkarto (bildo 5.2). |
| 1 Nur ein bestimmter Artikel:
la . Unbestimmter Artikel = Weglassen des bestimmten Artikels. |
2 Alle Substantive enden auf -o. Plural: Anfügen von -j. Akkusativ: Anfügen von -n. Genitiv und Dativ werden mit der Präpostion de und al gebildet. | 3 Alle Adjektive enden auf -a,
sonst wie bei Regel 2. Komparativ: pli + ... Superlativ: plej + ... |
4 Zahlwörter (undekliniert): unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naü, dek; 100 = cent, 1000 = mil. Ordnungszahlen: Anfügen von -a (wie Adjektiv) |
| 5 Personalpronomen: mi,
vi, li, qi, äi,
ni, vi, ili (ich, du, er, sie, es, wir,
ihr, sie) Possessivpronomen: Anfügen von -a (wie Adjektiv). |
6 Verben (Aktiv) enden auf: -as
im Präsens, -is im Präteritum, -os im Futur; entsprechende
Partizipien (Aktiv/Passiv): -anta/-ata, -inta/-ita, -onta/-ota. |
Passiv: estas (-is, -os) + Passivpartizip;
-i Infinitivendung, 7 Adverbien enden auf -e. Steigerung nach Regel 3. |
8 Nach Präpositionen steht grundsätzlich der Nominativ. Bei Ortspräpositionen besteht Differenzierungsmöglichkeit nach Ort und Richtung entsprechend Regel 13. |
| 9 Jedes Wort wird so gelesen wie geschrieben (phonetische Schrift). | 10 Betonung immer auf der vorletzten Silbe. | 11 Zusammengesetzte Wörter: einfache Verbindung mit Grundwort am Ende. | 12 Es gibt keine verstärkende doppelte Verneinung. (Doppelte Verneinung bejaht!) |
| 13 Zur Richtungsangabe erhält das Substantiv (und Adjektiv) nach Ortspräposition die Endung -n. | 14 Bedeutung von Präpositionen ist eindeutig, sonst Ersatzpräposition je | 15 Fremdwörter werden orthographisch angepaßt übernommen. | 16 Endvokal von Artikel und Substantiv weglaßbar. Ersatz durch Apostroph. |
| 1 Nur ein bestimmter Artikel:
la . Unbestimmter Artikel = Weglassen des bestimmten Artikels. |
2 Alle Substantive enden auf -o. Plural: Anfügen von -j. Akkusativ: Anfügen von -n. Genitiv und Dativ werden mit der Präpostion de und al gebildet. | 3 Alle Adjektive enden auf -a,
sonst wie bei Regel 2. Komparativ: pli + ... Superlativ: plej + ... |
4 Zahlwörter (undekliniert): unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naü, dek; 100 = cent, 1000 = mil. Ordnungszahlen: Anfügen von -a (wie Adjektiv) |
| 5 Personalpronomen: mi,
vi, li, qi, äi,
ni, vi, ili (ich, du, er, sie, es, wir,
ihr, sie) Possessivpronomen: Anfügen von -a (wie Adjektiv). |
6 Verben (Aktiv) enden auf: -as
im Präsens, -is im Präteritum, -os im Futur; entsprechende
Partizipien (Aktiv/Passiv): -anta/-ata, -inta/-ita, -onta/-ota. |
Passiv: estas (-is, -os) + Passivpartizip;
-i Infinitivendung, 7 Adverbien enden auf -e. Steigerung nach Regel 3. |
8 Nach Präpositionen steht grundsätzlich der Nominativ. Bei Ortspräpositionen besteht Differenzierungsmöglichkeit nach Ort und Richtung entsprechend Regel 13. |
| 9 Jedes Wort wird so gelesen wie geschrieben (phonetische Schrift). | 10 Betonung immer auf der vorletzten Silbe. | 11 Zusammengesetzte Wörter: einfache Verbindung mit Grundwort am Ende. | 12 Es gibt keine verstärkende doppelte Verneinung. (Doppelte Verneinung bejaht!) |
| 13 Zur Richtungsangabe erhält das Substantiv (und Adjektiv) nach Ortspräposition die Endung -n. | 14 Bedeutung von Präpositionen ist eindeutig, sonst Ersatzpräposition je | 15 Fremdwörter werden orthographisch angepaßt übernommen. | 16 Endvokal von Artikel und Substantiv weglaßbar. Ersatz durch Apostroph. |
Bildo 5.2: La 16 reguloj de la ILo-gramatiko
(germanlingva vortigo).
| 5.4 La leksemaro de Ilo |
| ILo havas 17 oficialajn gramatikajn finayojn, 40 oficialajn afiksojn (10 prefiksojn kaj 30 sufiksojn) kaj uzas fakte - en la öiutaga, komuna lingvo aü en la faklingvoj - ö. 15 000 vortradikojn, inter kiuj nur kelkmil (ekzemple la 50 tabelvortoj) estas "oficialaj", t.e. jam de Zamenhof mem enkondukitaj aü poste (per la Akademio de Esperanto) aldonitaj. Neoficiale uzitaj ankaü estas pluraj sufiksoj, precipe en biologio, kemio kaj medicino, sed 6 ankaü en la komuna lingvo. Al la oficialaj gramatikaj finayoj aldoniäas du ankoraü ne oficialigitaj, nome la participaj sufiksoj -unt- kaj -ut- por la aktiva resp. pasiva voöo de la kondicionalo. |
| Bildo 5.3: Klasifikado kaj distribuo de la vortelementoj (leksemoj) de ILo. |
Bildo 5.3 donas klasifikon de la vortpartoj de ILo, komencante per la diferencigo en radikoj, afiksoj kaj gramatikaj finayoj. Bildo 5.4 proponas subklasifikon de la 30+6 oficialaj kaj neoficialaj, komunlingvaj sufiksoj. Bildo 5.5 simile grupigas la 10 prefiksojn. En la plej kompleksa leksikono de ILo, la "Plena ilustrita vortaro" - mallonge: PIV - (SAT, 1970), troviäas eksplikoj de la "leksemoj" (vortpartoj) jam en la sesdekaj jaroj oficialaj aü neoficiale uzitaj. La klarigoj okazas (laü la modelo de la franca leksiko"Nouveau petit Larousse illustré -Dictionnaire Encyclopédique") en ILo mem - kvazaü laü "rekta metodo". La oficialaj leksemoj estas indikitaj. La aro de la neoficialaj leksemoj kreskadas (laüeble) malrapide, kaj unuopaj tiaj leksemoj povos fariäi oficialaj post sufiöe longa elprovo, aü, inverse, eliminiäi pro spertita maltaügeco, malplaöeco aü superflueco. Öi tio okazis ekz. kun la neoficiala radiko "ciber-netik-", kiu ja troviäas en PIV, sed estas en la koncerna faklingvo ekde 1976, kiam oni ekuzis ILon en la klerigkibernetiko (presforme unue öe Behrmann / Štimec, 1976), anstataüita per "kibernetik-".
La 30 oficialaj sufiksoj Ne oficialaj sufiksoj
Die 30 offiziellen Suffixe Nicht offizielle Suffixe
| filozofiaj
philosophische |
ec |
ay |
iä |
ig |
il |
ism |
|
| matematikaj
mathematische |
ar |
er |
on |
obl |
op |
ik |
|
| spacaj
räumliche |
ej |
uj |
ing |
et |
eg |
iz |
|
| tempa
zeitlicher |
ad |
ul |
ist |
aö |
em |
iv |
|
| modala
modaler |
ebl |
estr |
an |
end |
ind |
esk |
|
| malpreciza
ungenauer |
um |
in |
id |
(öj) |
(nj) |
(esceptigaj)
(nicht reguläre) |
ud |
vivay- pritaksaj
koncernaj wertend
lebewesen-
betreffende
| Bildo 5.4: La sufiksoj de ILo.
Per filozofia sufikso estas signata: la esenco (eco), konkreta apero (ayo), statqanäo (iäo), faro (igo) resp. instrumento (ilo), kiun indikas la antaüa vortparto. |
| Per matematika sufikso kreiäas vorto por kolektivo (aro), parteto, frakcio, plurfoja kvanto resp. ordigita aro. |
| Spaca sufikso indikas lokon (ejon), enhavilon (ujon) aü enfiksilon (ingon). |
| La tempa sufikso indikas pludaüron. |
| La modala sufikso esprimas, ke tio, kio estas antaüe indikita, povas esti. |
| La malpreciza afikso faras vorton kun sinaltrudanta signifo, semantike situanta ie en la öirkaüo de la antaüa vortparto. |
| Vivkoncernan afikson havas vorto por individuo, profesie aü kutime aganta vivanto, öefo. apartenanto aü adepto, femalon (inon) resp. devenanta vivayo. |
| Pritaksa estas indiko de malamplekseco aü malforteco (eteco), granda ampleks-eco aü forteco, malbonkvaliteco, inklino (emo), neceso resp. merito (indeco). |
| Ankaü la esceptigaj afiksoj pritaksas, kreante karesvortojn, sed escepte kripligante la originalvorton (patro paöjo; fratino franjo) kaj tiel elfalante el la kadro de aglutina lingvo. |
| Ne oficialaj estas la afiksoj por skolo, scienco, trapenetro, farkapablo, maniero resp. masklo. |
|
scienclingve gravaj prefiksoj |
mal- |
ek- |
re- |
pra- |
dis- |
wissenschaftssprachlich wichtige Präfixe |
|
scienclingve ne gravaj prefiksoj |
mis- |
eks- |
ge- |
bo- |
fi- |
wissenschaftssprachlich unwichtige Präfixe |
Bildo 5.5 La 10 prefiksoj de Ilo.
| Ankaü scienclingve gravaj estas la prefiksoj indikantaj la kontraüon (malon), komencon, ripeton, originon resp. apartigon (disigon). |
| La scienclingve ne gravaj afiksoj indikas malkonformecon, malaktualiäon, inkluzivitecon de ambaü seksoj, proge-edziäan parencecon resp. moralan malbonecon. |
sama
en 